Hayaller ülkesi Amerika Birleşik Devletleri'nin orta sınıf problemi ve Türkiye

Türkiye'nin de benzer sorunları olduğunu düşünerek, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) için yazılmış yazıyı paylaşıyorum.

"Amerikan rüyası" ABD yönetimlerinin vatandaşlarına önemli bir vaadiyken, son yıllarda önce Afro-Amerikalılar, ardından beyaz Amerikalılar için bu vaat çökmüş.

Amerikan orta sınıfı 2. Dünya Savaşı sonrasında oluşmaya başlamış, ancak 1980'lerden itibaren yok olmaya yüz tutmuş ve özellikle elinde sadece lise diploması olan Amerikalıların hayat statndardı hızla düşmüş.

ABD'de kurulu yaklaşık 6 milyon şirketten 2200 tanesinde 5000'den fazla kişi çalışıyor ve bu şirketler tüm istihdamın %35'inin oluşturuyormuş. Bu şirketlerin işgücüne yatırım yapması, yenilikçi ürünler geliştirmesi ve satması ile güçlü orta sınıf hayali canlandırılabilecekken durum tam aksi gelişiyormuş; büyük firmalar çalışanlarına yatırım yapmak yerine hissedarlarına kar payı dağıtıyor ya da piyasadan kendi hisselerini satın alıyormuş. Standart&Poors 500 listesindeki 216 şirket, 1981-2019 döneminde karlarının %50'sini kar payı olarak dağıtmış. Yanısıra piyasadan kendi hisselerini satın alarak hisse fiyatlarını yüksek tutmuş ve zengin hissedarlarını daha da zengin etmiş.

1940-1980 döneminde orta sınıf nasıl yükselmiş?

• ABD'li şirketler sendikaların baskısıyla, mavi yakalı çalışanlarına hayat boyu tek şirkette çalışma fırsatı sunmuşlar: "ilk giren en son kovulur." 
• Üniversite mezunu beyaz yakalı çalışanlara iş başında eğitim, sürekli gelişimin desteklenmesi gibi programlar ile kariyerinin sonuna kadar tek bir şirkette verimli çalışabilme fırsatları oluşturulmuş. 

Geliri yükselen ve geleceğe güvenle bakan milyonlarca orta sınıf Amerikalının harcamaları ekonomiyi hızlandırmış ve talebin artışı üretim ve arzı da besler hale gelmiş. 

Bu arada, bu analizin ironik bir boyutu da var: Tüm bu bahsi geçen olumlu döngü Amerikalı beyaz erkekler için geçerliymiş:

• Kanun'a göre, 1964'e kadar kadınlar evlendiklerinde işten ayrılmak zorundaymış. Harvard Üniversitesi İşletme Bölümü 1963'e kadar hiç bir kadını yüksek lisans öğrencisi olarak kabul etmemiş. Bu dönem okula kabul edilen 8 kadın iki yıl sonra mezun olduklarında ise işe alımda sınıflarındaki erkeklere teklif edilenden çok daha azı karşılığında iş bulabilmiş.
• Afro-Amerikalıların erkekleri dahi iyi koşullarda ve iyi ücretli işler bulamıyormuş. 

Ta ki 2. Dünya Savaşında beyaz erkekler savaşa gidene dek. Ancak o zaman oluşan boşluklar sayesinde hem Afro-Amerikalılar hem de kadınlar iyi işlerde çalışabilir hale gelmiş.

O günden bugüne ne değişmiş?

Amerikan iş dünyasında 3 önemli dönüşüm gerçekleşmiş:

Rasyonalizasyon: Bir çok fabrika kapılarını bir daha açmamak üzere kapamış. Nedeni, özellikle Japonya'da daha ucuz ve kaliteli üretim yapma fırsatları. Böylece bir çok mavi yakalı çalışan işinden olmuş.

Marketizasyon: Fabrikalarını kapatmayan şirketler "ömür boyu iş" mottosundan vaz geçerek üretimlerinin büyük kısmını daha düşük ücretler ile işçi bulabilien, sendikasız taşeron firmalara yaptırmayı tercih etmiş.

Küreselleşme: Beyaz yakalı işler için, başka ülkelerdeki genç, daha düşük maaşa razı, teknoloji ve tekniklere hakim işgücü ile üretim devam ettirilmiş.

Çözüm var mı?

• Kimi uzmanlar çözüm olarak herkesin erişebileceği düşük ücretli ya da tamamen ücretsiz yüksek öğretimi öneriyor. Bu çözüm 1980 öncesinde kısmen uygulanmış. Sendikalaşmış mavi yakalı işgücü aldığı yüksek ücretler ile çocuklarını okutarak bu denklemin diğer kısmını da tamamlayabilmiş. 
• Diğer yandan değişen teknoloji ve teknikler göz önüne alındığında iş imkanlarının %80'ini sağlayan özel sektörün işgücünün geliştirilmesi ve dönüştürülmesi sürecinde üstüne düşeni yapması gerekirmiş. Bu yazıyı yazan uzmanların bu konuda önerisi şirketlerin borsadan kendi hisselerini almalarının yasaklanması ve bu para ile mevcut işgücünün hayat boyu eğitiminin finanse edilmesi.

Kanımca, her iki öneri de uzun tartışmalar doğurabilecek nitelikte...

Türkiye için eğitim konusunda önemli mesafeler kat edilmiş olsa da, yapısal sıkıntılar nedeniyle, ne yazık ki yetişmiş insan kaynağımız Batılı Ülkelere kaçıyor. Rasyonalizasyon, marketizasyon ve küreselleşme bizim de yaşadığımız gerçekler ve dahası da var...